Шеге шапан

Шеге шапан (дәстүр, кәде). Құда болуға баталасқан екі жақ келіскенен кейін бір-біріне сый-сияпат ұсынады. Жігіт жағы «қарғы бау» ұсынғаннан кейін жаушыға «шеге шапан» жабады. Бұл уәде пісті деген сөз. «Жаушы» жіберген жақ жігіт ауылы келе жатқан өз «жаушыларының» үстіндегі яғни «шеге шапанын» көріп, оларды шашу шашып қарсы алады.

Қыз көру

«Қыз көру» (салт). «Мырзалар қыз таңдаған келсін мұнда, жігітті қыз көретін біз көрелік» (Т.Жомартбаев). Кейде «қыз таңдау» деп те аталады. Салт бойынша белгілі кісілердің балары немесе өнерпаз, сал-сері жігіттер өзіне лайық қыздарды ел ішінен өздері таңдаған. «Пәлен жерде жақсы қыз бар» дегенді естіген жар таңдаған жігіттер өнерлі дос – жолдастарын ертіп қыз ауылына барады. Қазақта «қызды кім көрмейді, қымызды кім ішпейді» деген мақал қыз іздеген жігіттерге жол ашады. Ондай жігіттерге ешкімнің наразылық білдіруге, тосқауыл жасауға хақысы жоқ. Керісінше жігіттерді салтанатпен қарсы алған. Ауылдың бойжеткен өр мінезді, еркін қыздары мұндайда «қыз көретін жігітті біз көрелік» деп белсене шығып, жігіттермен өнер сынасқан. Жігітке олар да сын көзбен қарап, өз ойын ашық айтқан. Осындай жолда бірін-бірі сынаған  қыз жігіттер айтысқа түскен. Осыдан кейін ұнатқан жастар сөз байласып, жігіт жағы құда жіберген. Демек, жігіт пен қыз бірін-бірі ұнатқан жағдайда да құдалық жолы жасалған. Олай болса бұрын да қыз-жігіттің ұнатып, сүйіп қосылған кездері болған.
Әрине, қазақ салтында «қыз таңдау», «қыз көру» әр кезде бола бермеген. Оған аты белгілі адамдардың балалары мен жігіттердің ғана қолы жеткен. «Қыз көру» салты Т.Жомартбаевтың «Қыз көрелік» романында кеңірек суреттелген.

Қыз айттыру

Қыз айттыру (дәстүр). «Қыз айттырудың мұндай тәртібі Есім деген Ханның бұйрығы бойынша орнаған көрінеді» (Ы.Алтынсарин). Әр ата-ана өз ұлының болашақ қалыңдығын ерте ойластырады, өзінің теңін іздейді. «Анасын көріп қызын ал» деген қағиданы қатаң ұстайды. Яғни болашақ құдасын орынды жерден, жақсы кісілерден, аталы, іргелі ауылдан қарайды.

Толық оқу

«Қазан» күйі қалай шыққан?

kazan     Қазақ сахарасына көнеден жеткен әрі кеңінен тараған көркем күйдің бірі — «Қазан». Негізінен, қобызбен әрі домбырада да тартылады. Мәселен, сарысулық домбырашы Мәді Шәутиевтің домбыраға түсірген «Қазан» күйінің тамаша бір нұсқасы ел-жұртқа белгілі. «Қазан» күйін атақты қобызшы Ықылас көбіне «Қазан сүргісі» немесе «Қазан жорығы» деп тартқан.
«Қазан» күйі атынан да көрініп тұрғандай, күллі түрік нәсілінің ең бір қанды да қайғылы тарихына — ай күмбезді Қазан қаласының күйреп құлауына арналған. Яғни «Қазан» күйінің шығарылған уақытын 1552-1560 жылдар аралығы деп шамалауға болады. Ислам дінінің Еуразия даласындағы белді тірегі болған «Қазан» қаласының қопарыла құлауы қаһарлы Иван патша бастаған кәуірлердің айбынын асырды, түрік нәсілінің түңлігін тіліп, керегесін уатты, шаңырағын шақты. 

Толық оқу

Омар Хайямның шарабы

Omarнемесе ұлы шайырдың рубаиларын қалай түсініп жүрміз?

     Біз, яғни қазақ тілді оқыр­ман­дар Омар Хайям рубаиларын ақын Қуандық Шаңғытбаевтың тәржімасы арқылы танып өстік. Обалы не керек, шығыс шайырын Шаңғытбаев орыс тілінен қазақшаға мөлдіретіп-ақ аударған. Десек те, Хайям өлеңдері бізге түпнұсқадан емес, өзге тілден, оның ішінде өзге дінді ел арқылы жет­кенiн ескеруге тиiспiз.

     Жалпы. бізге ғана емес, әлемге алдымен ағылшындар арқылы тарады. Бұл деген — Шығыстың нәзік әле­мінен бейхабар Батыс жұрты арқылы Омар өлеңдерінің терең иірімдері бұрмаланды деген сөз. Бұрмаланған жоқ деп есептегеннің өзінде ол өлеңдер­дің мән-мағынасы ұзақ жылдар бойы теріс түсіндіріліп келгені анық. Толық оқу

Мемлекет басшысының Қазақстан мұсылмандарын Құрбан айт мерекесімен құттықтауы

Нұрсұлтан НАЗАРБАЕВ:
“Бүгінгі ұлық мейрамда құрбандық шалудың ең ізгі амалы – жетім-жесірлерге қолұшын созу, араздасқанды татуластыру, адамзатты бейбіт өмір сүруге шақыру сияқты имандылық істермен астасып жатыр. Ендеше, ниеттеріңіз қабыл болсын,
АЛЛА  ТАҒАЛА  ХАЛҚЫМЫЗҒА НҰР-ШАПАҒАТЫН  ТӨГЕ БЕРСІН”

Қадірлі жамағат!

Ардақты мұсылман бауырлар!

Сіздерді ұлық мереке – Құрбан айт мейрамымен шын жүректен құттықтаймын!

Адамды имандылық пен ізгілікке тәрбиелейтін асыл дініміз – исламды бүгінде Қазақстан халқының басым көпшілігі ұстанады. Еліміздегі мұсылман қауымы республикамызды мекендеген өзге дін өкілдерімен өзара бірлікте тіршілік етіп, тату-тәтті өмір сүріп келеді.

Бүгінде Қазақстанда ислам діні қанат жайып, елімізде 2300-ден астам мешіт мұсылман қауымы үшін ғибадат үйіне айналып отыр. “Нұр-Мүбәрак” ислам мәдениеті университеті және еліміздің түрлі өңірлерінде 7 медресе жұмыс істеп, шәкірттер тәрбиелеуде.

Осыдан төрт жыл бұрын біз Құрбан айтты арнайы мереке ретінде жарияладық, сол уақыттан бастап бұл күн бүкіл мұсылман жамағаты үшін ресми мейрам ретінде тойлана бастады.

Тәуелсіздік жылдары Қазақстан жетекші мұсылман елдерімен дипломатиялық байланыс орнатты. Олардың басшылары да әлемдік мұсылман қауымдастығына тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің қосылғанына ризашылық білдіріп, айрықша құрмет көрсетіп келеді.

Қазақстанның 2011 жылы Ислам Конференциясы Ұйымына төрағалық ететіндігі – осы құрметтің бір айғағы.

Бүгінгі ұлық мейрамда құрбандық шалудың ең ізгі амалы – жетім-же­сірлерге қолұшын созу, араздасқанды татуластыру, адамзатты бейбіт өмір сүруге шақыру сияқты имандылық істермен астасып жатыр. Ендеше, ниет­теріңіз қабыл болсын, Алла тағала халқымызға нұр-шапағатын төге берсін.

Барша қазақстандықтардың отбасыларына береке-бақыт, амандық пен дендеріңізге саулық тілеймін.

 Н.Ә.НАЗАРБАЕВ, Қазақстан Республикасының Президенті

ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕ ЖӘНЕ ЖАҺАНДАНУ

Әлемдік тәжірибеде мойындалған бір ақиқат бар. Ол – ел болудың биік мағыналы ұғым екені. Оның іргетасы – мемлекет, анығырағы ұлттық мемлекет. Әділіне көшсек, тек мемлекет құрған ел ғана әлемдік көшке ілесе алады, өзіндік келбеті бар өркениет жасай алады, өз кезегінде өркениет жасай алған ел ғана басқа өркениетті елдермен терезесі теңесе алады. Олай болса, еліміздің тап бүгінгі болмысы мен әлемдік кеңістіктен өз орнын табуға ұмтылысын мемлекетшілдік бастаулары деп айтуға толық негіз бар. Ресейге отар ел болып тұрға­ны­мызда “туған ұлт”, “ұлттық”, “ұлтшылдық”, “ұлттық идея”, “ұлттық мүдде”, “ұлттық тәрбие” мәселесі туралы сөз қозғау мүмкін болмады. Өйткені, бұл жайында сөз қозғау отарлаушы елдің “жасампаз” интернацио­налистік идеологиясына қарсы шыққандық деп есептелетін.

Толық оқу

Қожа Ахмет Иассауи Әзірет Сұлтан. (шамамен 1103-1040).

Ахмет Иассауи-түркі тілдес халықтардың орта ғасырларындағы аса көрнекты ақыны, есімі ислам әлеміне таралған ойшыл қайраткер. Ақын мұсылманшылық қағидаларын барлық адамдарға өз өлеңдерымен түсіндіре жазған танымал философ. Ахмет Иассауи IХ ғасырдын ортасында Сайрам шаhарында (Шымкент маңайындағы ескі Исфижаб қаласы) дүниеге келген. Оның ата тегі — жергілікті түркі тайпаларының бірі, әкесі Ибрахим шайх диқаншылықпен күнелткен. Ахмет жеті жасында әкесі Ибрахим шайх дүниеден өтті. Оның артынша көп ұзамай шешесі Қарашаш ана да мәңгілікке көз жұмады. Әкесі мен шешесінің де қабырлары Сайрамда. Қабір үстінде көне замандағы орнатылған кесене бар.

Толық оқу

Арыстан баб

Арыстан баб Мұхаммед пайғамбардың замандасы, Қожа Ахмет Иассауидің ұстазы (пірі) саналады. Аңыз бойынша Арыстанбаб Мұхаммед пайғамбардың аманат қылып берген киелі құрмасын тілінің астына сақтап келіп,  Қожа Ахмет Иассауи өзінің хиқметтерінде: «Саған келіп түнесін, маған келіп тілесін» деген өсиетінде кіші қажылыққа бет бұрғандар ең алдымен «ұстазға бас иіп, басына түнеп шығуы тиіс» – делінеді. Арыстан баб отыз үш дінді көріп-біліп, соның ішінен тек исламға ғана мойын ұсынған екен. Ғимараты Ақсақ темір әмірімен соғылған.

Пайғамбар жолымен жүрсек…

4-betҚұрбан айт мерекесі күні дәл осы тақырыпта ой қозғауға тура келеді. Себебі діндердің басты қарсыласы — материалистік философия алпауыттарының өзі Ислам дініндегі әділетті экономикалық ұстанымдарға ризашылықпен қарайды. Айталық, дінтанушылар, әсіресе кезінде КСРО-ның маркстік-лениндік идеологиясындағы алып тұлғалардың бірі — тарих ғылымдарының докторы, профессор В.И.Шереметтің пікірінше, «социализм идеясының бастауында Мұхаммед Пайғамбар тұр» екен.

Оны орыстың атақты шығыстанушысы Пайғамбар өмірінде болған мынадай жағдаймен түсіндіреді: бірде Абузар дейтін сақаба жорықтан түскен олжалардың бөлінуіне көңілі толмай, Пайғамбарға мынадай сұрақ қойыпты: «Аллаһ жолында ерлік көрсетіп, ерекше еңбек сіңіріп, мол олжаны жауымыздан тартып алуға зор үлес қосқан сақабаларыңызға ауылда қалып, толып жатқан баласын асыраудан қолы босамай жүрген әйелге бергеніңізден әлдеқайда аз үлес бөлгеніңіз қалай?» Сонда Мұхаммед Пайғамбар атақты сақабасына: «Аллаһ маған өз жолын ұстануды насихаттауға әркім қабілеті жеткенінше үлес қоссын, ал сен әр мұсылманға мұқтажына қарай олжаңды үлестір деген», — дейді. Бұдан шығатын қорытынды — социализмнің басты ұстанымы «әркімнің қабілетіне қарай, әркімге мұқтаждығына қарай» деген қағида осы бір оқиғадан кейін исламдағы нақты заңдылыққа ие болғандығы.

Толық оқу